بهگزارش میراثآریا، بافتهای تاریخی، صرفاً مجموعهای از بناهای واجد ارزش معماری و تاریخی نیستند، بلکه حاصل انباشت لایههای تاریخی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی یک جامعه در طول زماناند. بافت تاریخی بلادشاپور در دهدشت، به دلیل برخورداری از مجموعهای منسجم از عناصر شهری، نمونهای قابل توجه از یک ساختار تاریخی شهری در جنوبغرب ایران است. در همین راستا و برای بررسی دقیقتر ظرفیتهای این سرمایه عظیم، گفتگویی تفصیلی با مهدی عدالتمند، مدیر بافت تاریخی بلادشاپور دهدشت انجام دادهایم که مشروح آن در ادامه میآید.
نگرش به میراث فرهنگی از مفهوم سنتی حفاظت از آثار تاریخی فراتر رفته و به سمت رویکردی جامعتر حرکت کرده است
مهدی عدالتمند، مدیر بافت تاریخی بلادشاپور، در تبیین جایگاه بلادشاپور در نگرش نوین به مقوله میراث فرهنگی و لزوم عبور از نگاههای سنتی گفت: در دهههای اخیر، نگرش به میراث فرهنگی از مفهوم سنتی حفاظت از آثار تاریخی فراتر رفته و به سمت رویکردی جامعتر حرکت کرده است. بنای تاریخی یک شیء منفک از محیط پیرامون خود نیست، بلکه بخشی از یک سیستم پیچیده فضایی و اجتماعی است که در طول زمان شکل گرفته است. حفاظت از یک اثر تاریخی بدون توجه به زمینه تاریخی، ساختار فضایی و جامعه محلی، به نوعی حفاظت صوری و فاقد کارکرد اجتماعی منجر میشود. تجربه شهرهای تاریخی جهان نشان داده است میراث فرهنگی در صورت برخورداری از نظام مدیریتی صحیح، میتواند به یکی از محرکهای اصلی توسعه اقتصادی تبدیل شود. پرسش اساسی ما امروز این است: چگونه میتوان با حفظ ارزشهای میراثی بلادشاپور، این بافت تاریخی را به یک نظام زنده فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی تبدیل کرد؟.
بلادشاپور، یک نظام یکپارچه شهری
وی در پاسخ به ابهاماتی پیرامون کافی نبودن مرمتهای تکبنایی برای زندهکردن این بافت تاریخی تصریح کرد: یکی از مهمترین خطاها در مواجهه با بافتهای تاریخی، نگاه شیءمحور به میراث است. یعنی تمرکز بر یک بنا، یک طاق یا یک کاروانسرا بدون توجه به ارتباط آن با سایر عناصر. ارزش واقعی یک بافت تاریخی، از ارزش مجموعهای آن ناشی میشود. بلادشاپور را باید در قالب یک سیستم شهری تاریخی مطالعه کرد. بازار، مسجد، کاروانسرا، امامزاده، حجرهها و گذرهای تاریخی، هرکدام بخشی از یک ساختار شهری بودهاند و عملکرد آنها در ارتباط با یکدیگر معنا پیدا میکرده است. هرگونه برنامه حفاظت و احیای بلادشاپور باید بر پایه شناخت ساختار فضایی و تاریخی بافت و نه صرفاً مرمت بناهای منفرد شکل بگیرد.
حفظ اصالت و تمامیت در مداخلات کالبدی
مدیر بافت تاریخی بلادشاپور در تشریح اصول علمی و فنی برای حفظ اصالت و مخدوش نشدن ارزشهای این مجموعه بیان کرد: برای تدوین یک برنامه حفاظتی علمی، نخست باید ارزشهای میراثی شامل ارزشهای تاریخی، معماری، اجتماعی و اقتصادی شناسایی و مستندسازی شوند. باید میان ارزش بنا و ارزش بافت تمایز قائل شد. حذف یا نوسازی بخشی از عناصر به ظاهر کماهمیت میتواند در مقیاس کلان موجب از بین رفتن تمامیت و خوانایی تاریخی بافت شود. دو مفهوم کلیدی در حفاظت میراث فرهنگی، اصالت و تمامیت هستند. اصالت در فرم، طراحی، مصالح، تکنیکهای ساخت و عملکرد نمود پیدا میکند و تمامیت به میزان کاملبودن و دستنخوردهبودن مؤلفهها بازمیگردد. بازسازی شتابزده و مبتنی بر حدس، حتی اگر از نظر بصری زیبا باشد، به کاهش اصالت تاریخی منجر میشود. هدف ما ساختن تصویری نو و زیبا از گذشته نیست، بلکه انتقال قابل اعتماد ارزشهای تاریخی به نسل آینده است.
مستندسازی؛ پیشنیاز هرگونه اقدام اجرایی
عدالتمند در خصوص اهمیت مطالعات پایهای و مستندسازی پیش از آغاز هرگونه اقدام اجرایی و مرمتی افزود: هرگونه مداخله در بلادشاپور باید بر پایه یک فرآیند مستندسازی جامع انجام گیرد. این مستندسازی شامل برداشت دقیق معماری، مطالعات تاریخی، باستانشناختی، آسیبشناسی بناها، تحلیل شبکه معابر و مطالعات منظر تاریخی است. ما نیازمند استفاده از سامانههای اطلاعات جغرافیایی، فتوگرامتری، اسکن لیزری سهبعدی و مستندسازی دیجیتال هستیم تا یک آرشیو جامع تشکیل دهیم. این بانک اطلاعاتی مبنای تصمیمگیری در عملیات مرمت، پایش دورهای و برنامهریزی گردشگری خواهد بود.
حیاتبخشی با تعریف کاربریهای سازگار.
وی پیرامون تفاوتهای بنیادین حفاظت، مرمت و احیا در پروژه بلادشاپور و ضرورت تعریف کاربریهای سازگار خاطرنشان کرد: مرمت به خودی خود هدف نهایی نیست. اگر ساختمانی مرمت شود اما کارکردی متناسب پیدا نکند، جریان زندگی و فعالیت اقتصادی در آن شکل نمیگیرد و احتمال فرسایش مجدد آن بسیار زیاد است.
حفاظت به معنای صیانت از ارزشهاست، مرمت مداخلهای تخصصی برای خواناسازی است و احیای بازگرداندن قابلیت استفاده و حیات اجتماعی و اقتصادی است. یکی از مهمترین اصول حفاظت معاصر، استفاده از کاربری سازگار است. بناهای تاریخی نیازمند حیات هستند اما کاربری جدید باید با ساختار فضایی و ارزشهای معماری هویتی بنا سازگار باشد. در بلادشاپور میتوان کاربریهایی مانند موزههای تخصصی، مراکز صنایعدستی، اقامتگاههای سنتی و فضاهای رویدادهای فرهنگی تعریف کرد. اصل اساسی این است: کاربری جدید نباید ارزش میراثی را قربانی عملکرد اقتصادی کند.
اقتصاد میراث و گردشگری فرهنگی
مدیر بافت تاریخی بلادشاپور نقش این مجموعه تاریخی در اقتصاد امروز شهر دهدشت را بسیار کلیدی ارزیابی کرد و یادآور شد: گردشگری فرهنگی زمانی به توسعه پایدار منجر میشود که منافع اقتصادی آن در جامعه میزبان توزیع شود. اگر گردشگر وارد بافت شود، عکسی بگیرد و منطقه را ترک کند، ارزش اقتصادی محدودی ایجاد میشود. اما اگر بتواند اقامت کند، غذای محلی مصرف کند و صنایعدستی بخرد، زنجیره ارزش اقتصادی شکل میگیرد. در این حالت، میراث فرهنگی از یک هزینه نگهداری به یک مولد ارزش اقتصادی تبدیل میشود. این همان اقتصاد میراث است که شامل حوزههایی چون گردشگری تاریخی، خوراک بومی، رویدادهای فرهنگی و صنایع خلاق میشود. هدف ما باید افزایش مدت ماندگاری گردشگر و سهم جامعه محلی از این هزینهکرد باشد.
جامعه محلی و حکمرانی چندسطحی
عدالتمند در خصوص راهکارهای جلوگیری از مدیریت جزیرهای دستگاهها و لزوم مشارکت جامعه محلی گفت: یکی از مهمترین تحولات در رویکردهای معاصر حفاظت، عبور از مدل حفاظت دولتی به سمت حکمرانی مشارکتی است. مردم محلی نباید صرفاً مخاطب باشند، بلکه باید به عنوان ذینفع و شریک در فرآیند احیا حضور داشته باشند. احیای بلادشاپور بدون احیای پیوند مردم دهدشت با میراث تاریخی خود، ناقص خواهد بود. از سوی دیگر، ما با چالش تعدد متولیان مواجهیم. میراث فرهنگی، شهرداری، دستگاههای خدماترسان و بخش خصوصی باید بر اساس یک مدل حکمرانی یکپارچه میراث و یک سند راهبردی مشترک عمل کنند تا از مداخلات پراکنده و متعارض جلوگیری شود.
حریم، منظر و ظرفیت برد گردشگری
وی با اشاره به آسیبهای ناشی از ساختوسازهای جدید شهری در مجاورت بافت تاریخی و اهمیت مدیریت ظرفیت برد گردشگری تاکید کرد: حفاظت تنها به خود بنا محدود نیست. محدوده عرصه، حریم، منظر پیرامونی و خط آسمان باید مورد توجه قرار گیرد. ساختوسازهای نامتناسب در پیرامون اثر میتوانند تمامیت منظر تاریخی را مخدوش کنند. در برنامه توسعه دهدشت باید ضوابط مشخصی برای ارتفاع، مقیاس و تناسبات بناهای جدید در مجاورت بافت تدوین شود. همچنین توسعه گردشگری باید با رعایت ظرفیت برد همراه باشد. افزایش بیش از حد بازدیدکنندگان، تولید پسماند و تجاریشدن افراطی میتواند ارزشهای میراثی را کاهش دهد. تعداد بازدیدکنندگان و زیرساختها باید بر اساس ظرفیت واقعی بافت تنظیم شود.
الگوگیری از اصفهان و خلق برند بلادشاپور
مدیر بافت تاریخی بلادشاپور امکان الگوگیری از مقاصد بزرگ گردشگری کشور و خلق برند اختصاصی برای دهدشت را کاملاً دستیافتنی دانست و عنوان کرد: اصفهان نمونه مناسبی برای درک ارتباط میان هویت تاریخی و اقتصاد شهری است. آنچه اصفهان را به یک برند تبدیل کرده، مجموعهای از معماری، بازارها، صنایعدستی و روایت تاریخی است. دهدشت نیز میتواند با تکیه بر بلادشاپور چنین فرآیندی را آغاز کند. نام بلادشاپور میتواند از یک عنوان تاریخی به یک برند فرهنگی و گردشگری تبدیل شود. ما برای رقابت با مقاصد بزرگ لزوماً نیازمند تعداد بیشتری بنای تاریخی نیستیم، بلکه باید روایت متفاوت خود را عرضه کنیم. روایت یک شهر تاریخی در مسیر ارتباطی جنوب و مرکز ایران که با طبیعت و فرهنگ مردم کهگیلویه ترکیب شده و محصولی منحصربهفرد میسازد.
مدل هشتمرحلهای برای آینده دهدشت
عدالتمند در پایان، نقشه راه اجرایی و مدل هشتمرحلهای خود برای این تحول بزرگ را اینگونه تشریح نمود: ما یک فرآیند هشتمرحلهای را پیشنهاد دادهایم که شامل شناخت و مستندسازی، تعیین ارزشها و اولویتهای حفاظتی، حفاظت و تثبیت، مرمت و احیا با حداقل مداخله، تعریف کاربریهای سازگار، توسعه زیرساختهای گردشگری، جلب مشارکت اقتصادی جامعه محلی و در نهایت پایش و مدیریت مستمر است. بلادشاپور مجموعهای از بناهای فرسوده نیست که تنها نیازمند اعتبار برای مرمت باشد. این مجموعه مهمترین سرمایه فرهنگی و اقتصادی دهدشت است. باید از مرمت منفرد به حفاظت یکپارچه، از مدیریت دستگاهی به حکمرانی مشارکتی و از گردشگری بازدیدمحور به اقتصاد تجربهمحور حرکت کنیم. گذشته زمانی به سرمایه آینده تبدیل میشود که میان میراث، مردم و اقتصاد ارتباطی پایدار ایجاد شود. بلادشاپور پیشران آینده اقتصادی دهدشت خواهد بود، مشروط بر آنکه به جای بازسازی صرفِ کالبد، به بازآفرینی حیات تاریخی، اجتماعی و اقتصادی آن بیندیشیم.
انتهای پیام/
نظر شما